अजित पवार विमान दुर्घटना: खासगी आणि लहान विमाने खरंच असुरक्षित आहेत का?

बुधवारी बारामती विमानतळावर झालेल्या भीषण विमान अपघातात महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री अजित पवार यांच्यासह पाच जणांचा दुर्दैवी मृत्यू झाला. या घटनेने संपूर्ण राज्य हादरले असून, यानिमित्ताने 'बिझनेस जेट' आणि 'लहान विमानांच्या' सुरक्षिततेचा प्रश्न पुन्हा एकदा ऐरणीवर आला आहे. व्यावसायिक एअरलाईन्सच्या तुलनेत ही विमाने अपघातांना जास्त बळी पडतात का? जागतिक आकडेवारी काय सांगते? पाहूया सविस्तर...

आकडेवारीतील भीषण वास्तव

जागतिक स्तरावर, विशेषतः अमेरिकेतील 'नॅशनल ट्रान्सपोर्टेशन सेफ्टी बोर्ड' (NTSB) च्या आकडेवारीनुसार, व्यावसायिक विमानांच्या तुलनेत जनरल एव्हिएशन (खासगी किंवा चार्टर्ड विमाने) मधील अपघातांचे प्रमाण लक्षणीयरीत्या जास्त आहे.

• अपघातांचे प्रमाण: व्यावसायिक विमानांमध्ये दर १ लाख उड्डाण तासांमागे केवळ ०.२ अपघात होतात, तर खासगी विमानांच्या बाबतीत हा आकडा ५.६ इतका आहे. म्हणजेच खासगी विमाने कोसळण्याची शक्यता साधारण २५ ते ३२ पटीने जास्त असते.
• २०२४ ची स्थिती: इंटरनॅशनल एअर ट्रान्सपोर्ट असोसिएशनच्या (IATA) मते, व्यावसायिक विमानांचे अपघात कमी होत असताना, बिझनेस जेट्सच्या अपघातांचे प्रमाण अजूनही चिंतेचा विषय आहे.

लहान विमानांमध्ये धोका जास्त का असतो?

तज्ज्ञांच्या मते, केवळ विमानाचा आकार लहान असणे हे अपघाताचे एकमेव कारण नाही, तर त्यामागे काही संरचनात्मक आणि तांत्रिक कारणे आहेत.

• कमी पायाभूत सुविधा: मोठी व्यावसायिक विमाने मुंबई किंवा दिल्लीसारख्या हाय-टेक विमानतळांवर उतरतात. याउलट, लहान विमाने अनेकदा बारामतीसारख्या छोट्या धावपट्टीवर उतरतात, जिथे 'इन्स्ट्रुमेंट लँडिंग सिस्टम' (ILS) नसते. अशा वेळी वैमानिकांना पूर्णपणे स्वतःच्या अनुभवावर आणि दृष्टीवर अवलंबून राहावे लागते.
• कमी सुरक्षितता उपाय (Redundancies): मोठ्या विमानांमध्ये बॅकअप सिस्टिम्सचे जाळे असते. एका इंजिनमध्ये बिघाड झाला तरी दुसरी यंत्रणा कार्यक्षम असते. जरी अजित पवारांचे 'लिअरजेट ४५' हे दुहेरी इंजिनचे विमान होते, तरी अनेक लहान विमाने सिंगल-इंजिन असतात, ज्यामुळे धोका वाढतो.
• नियमावलीतील शिथिलता: व्यावसायिक विमान वाहतुकीसाठी अत्यंत कडक नियम असतात. त्या तुलनेत खासगी चार्टर्ड विमानांसाठीचे नियम आणि वैमानिकांच्या अनुभवाच्या अटी काही प्रमाणात लवचिक असू शकतात.
• मानवी चूक (Human Error): आकडेवारीनुसार, जनरल एव्हिएशनमधील ७५% अपघात हे मानवी चुकीमुळे होतात. खराब हवामान किंवा लँडिंगच्या शेवटच्या क्षणी घेतलेला चुकीचा निर्णय जीवावर बेतू शकतो.

खबरदारीची गरज

जरी बिझनेस जेट्स हे सामान्य सिंगल-इंजिन विमानांपेक्षा जास्त प्रगत आणि सुरक्षित मानले जात असले, तरी 'टेबलटॉप रनवे' (उंच सखल भागातील धावपट्टी) आणि धावपट्टीवरील तांत्रिक मर्यादा यामुळे आव्हाने वाढतात. अजित पवार यांच्या अपघाताची चौकशी 'एअरक्राफ्ट अॅक्सिडेंट इन्व्हेस्टिगेशन ब्युरो' (AAIB) करत असून, या तपासानंतरच नेमके तांत्रिक कारण स्पष्ट होईल.

पण सध्यातरी, आकडेवारी हेच सांगते की हवेतील प्रवास जरी वेगवान असला, तरी लहान विमानांच्या बाबतीत 'रिस्क फॅक्टर' अधिक असतो.