इराणचा 'सुप्रीम लीडर' कोण? मोजतबा खामेनी की तिसरा कोणी; ट्रम्पांच्या विधानाने जागतिक स्तरावर खळबळ!

Next Iran Supreme Leader Mojtaba Khamenei : तीन दशकांहून अधिक काळ इराणची सत्ता आपल्या हातात ठेवणारे सर्वोच्च नेते अयातुल्ला अली खमेनी यांच्या निधनानंतर मध्य पूर्वेतील राजकारणाने एक नवे वळण घेतले आहे. खमेनींच्या जाण्याने इराणमध्ये जी पोकळी निर्माण झाली आहे, ती भरून काढणारा नवा नेता 'धार्मिक' असेल की 'राजकीय', यावर सध्या जगभरात चर्चा सुरू आहे. दरम्यान, अमेरिकेचे अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी खमेनींचे पुत्र मोजतबा खमेनी यांच्याबद्दल केलेल्या विधानामुळे या वादात आगीत तेल ओतले गेले आहे.

मोजतबा खमेनी यांच्या वारसाहक्कावर ट्रम्प यांचा आक्षेप

इराणमध्ये खमेनींनंतर त्यांचे पुत्र मोजतबा खमेनी हेच सत्तेची सूत्रे हाती घेतील, अशी शक्यता वर्तवली जात होती. मात्र, अमेरिकेचे अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी या शक्यतेला कडाडून विरोध दर्शवला आहे. एका मीडिया रिपोर्टनुसार, ट्रम्प यांनी मोजतबा यांना या पदासाठी "अपात्र" आणि "हलके" (Lightweight) ठरवले आहे.

ट्रम्प यांच्या मते, अमेरिकेला इराणमध्ये असा नेता हवा आहे जो केवळ वारसाहक्काने गादीवर बसलेला नसेल, तर जो प्रदेशात शांतता आणि स्थिरता आणू शकेल. ट्रम्प यांनी स्पष्ट इशारा दिला आहे की, जर खमेनींची जुनीच कट्टरपंथी धोरणे पुढे सुरू राहिली, तर अमेरिका आणि इराणमधील संघर्ष अधिक तीव्र होईल.

"धर्मापेक्षा निष्पक्षता महत्त्वाची" - ट्रम्प यांची भूमिका

सीएनएनला दिलेल्या मुलाखतीत ट्रम्प यांनी इराणच्या भावी नेतृत्वाबाबत आपली भूमिका स्पष्ट केली. विशेष म्हणजे, त्यांनी भावी नेता 'धार्मिक' असण्याला विरोध केलेला नाही. ट्रम्प म्हणाले:

"इराणचा सर्वोच्च नेता धार्मिक आहे की नाही, याने मला फरक पडत नाही. मी अनेक प्रभावशाली धार्मिक नेत्यांसोबत काम केले आहे. माझ्यासाठी महत्त्वाची गोष्ट ही आहे की, तो नेता निष्पक्ष असावा, त्याने मध्य पूर्वेतील इतर देशांशी (जे अमेरिकेचे भागीदार आहेत) चांगले संबंध ठेवावेत आणि अमेरिका-इस्रायलशी संघर्षाऐवजी सहकार्याची भूमिका घ्यावी."

इराणच्या अंतर्गत राजकारणात अमेरिकेचा हस्तक्षेप?

ट्रम्प यांनी एक धाडसी विधान करत असे सूचित केले की, इराणच्या नवीन नेत्याच्या निवडीत अमेरिकेने महत्त्वाची भूमिका बजावली पाहिजे. ज्याप्रमाणे अमेरिकेने इतर देशांतील राजकीय संक्रमणात हस्तक्षेप करून स्थिरता आणली, तसाच प्रयत्न इराणमध्येही होणे आवश्यक असल्याचे त्यांचे मत आहे. अमेरिकेला इराणमध्ये असा चेहरा हवा आहे जो इस्रायलसोबतचा संघर्ष थांबवेल.

युद्ध आणि संघर्षाच्या सावटाखाली नेतृत्व शोध

खमेनींचे निधन अशा वेळी झाले आहे जेव्हा इराण आणि इस्रायल-अमेरिका यांच्यात थेट युद्ध सुरू आहे. २८ फेब्रुवारी रोजी झालेल्या मोठ्या लष्करी हल्ल्यात इराणच्या अनेक वरिष्ठ नेत्यांचा बळी गेला. या हल्ल्याने इराणच्या लष्करी आणि ड्रोन क्षमतेचे मोठे नुकसान झाले आहे. अशा युद्धजन्य परिस्थितीत नवा नेता निवडण्याचे आव्हान इराणसमोर आहे.

मोजतबा खमेनींचे नाव निश्चित आहे का?

जरी मोजतबा खमेनी यांचे नाव आघाडीवर असले, तरी इराणी अधिकाऱ्यांनी अद्याप त्यावर शिक्कामोर्तब केलेले नाही. भारतातील इराणचे प्रतिनिधी अयातुल्ला डॉ. अब्दुल मजीद हकीमेल्लाही यांनी स्पष्ट केले की, मोजतबा हे केवळ खमेनींचे पुत्र आहेत म्हणून नव्हे, तर त्यांच्या पात्रतेमुळे संभाव्य उमेदवारांच्या यादीत आहेत. मात्र, अद्याप कोणताही अंतिम निर्णय झालेला नाही.

कशी होते इराणच्या सर्वोच्च नेत्याची निवड?

इराणमध्ये लोकशाही पद्धतीने राष्ट्रपती निवडले जात असले, तरी 'सर्वोच्च नेत्याची' (Supreme Leader) निवड वेगळ्या पद्धतीने होते:

असेंब्ली ऑफ एक्सपर्ट्स: ही ८८ धार्मिक विद्वानांची एक परिषद असते.

निवड प्रक्रिया : ही परिषद संभाव्य उमेदवारांच्या गुणवत्तेवर चर्चा करून गुप्त मतदानाद्वारे नेत्याची निवड करते.

विलंब : सध्याच्या युद्धजन्य परिस्थितीमुळे या परिषदेची बैठक होऊ शकलेली नाही, त्यामुळे नव्या नेत्याच्या नावाची अधिकृत घोषणा लांबणीवर पडली आहे.

खामेनींचे भारताशी असलेले खास नाते

जाता जाता खमेनींच्या व्यक्तिमत्वाचा एक पैलू समोर आला आहे. अली खमेनी यांना भारतीय इतिहासात प्रचंड रस होता. "इराणचा इतिहास नीट समजून घ्यायचा असेल, तर भारताचा इतिहास अभ्यासावा लागेल," असे ते वारंवार सांगत असत. त्यांच्या या दृष्टिकोनामुळे भारत-इराण संबंधांमध्ये एक सांस्कृतिक धागा नेहमीच राहिला आहे.