अमेरिकेत शटडाउन काळ सुरू... ट्रम्प यांचे प्रयत्न फेल, साडेसात लाख कर्मचाऱ्यांची पगार न देता सुट्टी

अमेरिका पुन्हा एकदा सरकारी शटडाउनच्या (Government Shutdown) विळख्यात सापडला आहे. राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांच्या पक्षाला सिनेटमध्ये तात्पुरते फंडिंग बिल (अस्थायी वित्तपुरवठा विधेयक) पास करण्यासाठी किमान ६० मतांची गरज होती, परंतु केवळ ५५ मतेच मिळवता आली. म्हणजेच हा प्रस्ताव फेटाळला गेला. आता सरकारकडे आवश्यक निधीचा विस्तार नाही आणि याचा थेट अर्थ असा आहे की अनेक संघीय कामे (Federal Workings) थांबू शकतात.

अमेरिकेच्या कायद्यानुसार, जोपर्यंत बजेट किंवा तात्पुरते फंडिंग बिल पास होत नाही, तोपर्यंत 'अनावश्यक' सरकारी विभाग आणि सेवा बंद कराव्या लागतात. याच स्थितीला शटडाउन म्हणतात. गेल्या दोन दशकांत अमेरिकेतील ही पाचवी मोठी शटडाउनची स्थिती असू शकते.

यापूर्वी, रिपब्लिकन पक्षाने सरकारला २१ नोव्हेंबरपर्यंत सुरू ठेवण्यासाठी एक अल्प-मुदतीचे वित्तपोषण विधेयक सादर केले होते. तथापि, डेमोक्रॅट्सचे म्हणणे आहे की हे पुरेसे नाही. राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांच्या उन्हाळी मेगा-बिलातून मेडिकेड कपाती (Medicaid cuts) मागे घ्यावी आणि अफोर्डेबल केअर ॲक्टच्या (Affordable Care Act) प्रमुख कर क्रेडिट्समध्ये वाढ करावी, अशी त्यांची मागणी आहे.

रिपब्लिकन पक्षाने या मागण्या सरळपणे फेटाळून लावल्या आहेत. कोणत्याही बाजूने माघार न घेतल्यामुळे या आठवड्यात सभागृहात (House) मतदानाचे वेळापत्रक देखील निश्चित झालेले नाही.

सात वर्षांनंतर हा पहिला प्रसंग असेल, जेव्हा निधीच्या कमतरतेमुळे अमेरिकेतील अनेक सेवा प्रभावित होतील. २०१८ मध्ये ट्रम्प यांच्या मागील कार्यकाळात शटडाउन ३४ दिवसांपर्यंत चालला होता. यावेळी धोका अधिक गंभीर मानला जात आहे, कारण ट्रम्प या शटडाउनच्या आडून लाखो कर्मचाऱ्यांची छटणी (Layoffs) आणि अनेक महत्त्वपूर्ण योजना बंद करण्याची तयारी करू शकतात. शटडाउनच्या अगदी आधी त्यांनी याचे संकेतही दिले आहेत.

शटडाउन का होतो?

सरकारी शटडाउन तेव्हा होतो, जेव्हा काँग्रेस (अमेरिकेची संसद) संघीय एजन्सी चालवण्यासाठीच्या वार्षिक खर्चाच्या विधेयकांवर सहमत होऊ शकत नाही. अँटीडेफिशियन्सी ॲक्ट (Antideficiency Act) एजन्सींना परवानगीशिवाय पैसे खर्च करण्यापासून प्रतिबंधित करतो, त्यामुळे जेव्हा पैसा संपतो, तेव्हा सरकारचे बहुतेक कामही थांबते.

अमेरिकन सरकारच्या विविध विभागांना चालवण्यासाठी मोठ्या प्रमाणात निधीची आवश्यकता असते. यासाठी संसद (काँग्रेस) मधून बजेट किंवा फंडिंग बिल मंजूर करणे आवश्यक असते. परंतु जेव्हा राजकीय मतभेद किंवा गतिरोधामुळे ठरलेल्या वेळेत फंडिंग बिल मंजूर होत नाही, तेव्हा सरकारकडे कायदेशीररित्या खर्च करण्यासाठी निधी शिल्लक राहत नाही. अशा परिस्थितीत अमेरिकेच्या सरकारला आपल्या अनावश्यक सेवा (Non-Essential Services) बंद कराव्या लागतात, ज्याला सरकारी शटडाउन म्हणतात. हे सहसा तात्पुरते असते, पण यावेळी ट्रम्प अनेक विभाग कायमस्वरूपी बंद करण्याच्या आणि हजारो कर्मचाऱ्यांची नोकरी काढून टाकण्याच्या तयारीत आहेत.

काय बंद होईल आणि काय सुरू राहील?

जर मुदत संपली, तर एजन्सींना 'अपवाद नसलेल्या' (Non-Excepted) कर्मचाऱ्यांना सुट्टीवर पाठवणे सुरू करावे लागेल. विशेषतः ते कर्मचारी, जे जीवन किंवा मालमत्तेच्या सुरक्षेशी संबंधित नाहीत. ट्रम्प यांच्या पहिल्या कार्यकाळात ३५ दिवसांच्या बंद दरम्यान, ३,४०,००० कर्मचाऱ्यांना सुट्टीवर पाठवले गेले होते, तर उर्वरित कर्मचाऱ्यांनी सरकार पुन्हा सुरू होईपर्यंत वेतनाशिवाय काम केले होते.

यावेळी, एफबीआय तपासणी (FBI Investigations), सीआयए ऑपरेशन्स (CIA Operations), हवाई वाहतूक नियंत्रण (Air Traffic Control), सैन्य सेवा (Military Services), सामाजिक सुरक्षा तपासणी (Social Security Checks), मेडिकेअर दावे (Medicare Claims) आणि माजी सैनिकांची आरोग्य सेवा (Veterans' Healthcare) यांसारखी महत्त्वाची कामे सुरू राहतील. टपाल वितरण (Postal Delivery) देखील अप्रभावित राहील, कारण अमेरिकन टपाल सेवा स्वतःच्या महसुलावर चालते.

परंतु अनेक एजन्सी त्यांच्या कामात मोठी कपात करतील. शिक्षण विभाग (Education Department) त्यांच्या सुमारे ९०% कर्मचाऱ्यांची छटणी करेल, तथापि विद्यार्थी सहाय्यता (Student Aid) सुरू राहील. स्मिथसोनियन संग्रहालय (Smithsonian Museum) आणि राष्ट्रीय प्राणीसंग्रहालय (National Zoo) त्यांचे दरवाजे बंद करतील. एफडीएने (FDA) औषधे आणि उपकरणांच्या मंजुरीला विलंब होण्याची चेतावणी दिली आहे. आणि राष्ट्रीय उद्यान सेवा (National Park Service) काही ठिकाणांचे दरवाजे बंद करेल, तर इतर ठिकाणी मर्यादित कर्मचाऱ्यांसह खुले राहतील.