Iran US : अमेरिकेची धास्ती की मुत्सद्दी खेळी? इराणी राष्ट्राध्यक्षांच्या 'अण्वस्त्र नको'ची 5 कारणं!

Iran US tensions : मध्य पूर्वेतील आकाशात सध्या युद्धजन्य ढगांची गर्दी झाली आहे. एकीकडे अमेरिकेने आपली ५० हून अधिक अत्याधुनिक लढाऊ विमाने आणि हवाई इंधन भरणारे टँकर या प्रदेशात तैनात करून युद्धाचे स्पष्ट संकेत दिले आहेत, तर दुसरीकडे इराणचे राष्ट्राध्यक्ष मसूद पेझेश्कियान यांनी अत्यंत भावनिक साद घालत "आम्हाला अण्वस्त्रे नको आहेत," असे विधान केले आहे.

"आम्हाला अण्वस्त्रे नकोत हे सांगण्यासाठी आम्ही आणखी कोणती भाषा वापरू?" हा त्यांचा सवाल जागतिक राजकारणात चर्चेचा विषय ठरला आहे. या विधानाकडे केवळ हतबलता म्हणून न पाहता, त्यामागील ५ ठोस कारणांचा आढावा घेणे आवश्यक आहे:

१. आर्थिक निर्बंधांतून सुटकेसाठी 'हताश' प्रयत्न

इराणची अर्थव्यवस्था सध्या 'व्हेंटिलेटर'वर आहे. पाश्चात्य देशांनी लादलेल्या कडक निर्बंधांमुळे इराणचा तेल व्यापार ठप्प झाला असून महागाई आणि बेरोजगारीने उच्चांक गाठला आहे. पेझेश्कियान यांना याची जाणीव आहे की, जोपर्यंत अण्वस्त्र कार्यक्रमाबाबत जगाची खात्री पटत नाही, तोपर्यंत हे निर्बंध हटणार नाहीत. त्यामुळे हे विधान आर्थिक कोंडी फोडण्यासाठी केलेले एक 'डिप्लोमॅटिक' आवाहन आहे.

२. अमेरिकेच्या वाढत्या लष्करी तैनातीचा दबाव

गेल्या २४ तासांत अमेरिकेने केलेली लष्करी उभारणी इराणसाठी धोक्याची घंटा आहे. ५० आधुनिक लढाऊ विमानांची तैनाती ही केवळ तालीम नसून, वाटाघाटी अयशस्वी झाल्यास थेट लष्करी कारवाईचा इशारा आहे. या दबावाखाली येऊन इराण आता बचावात्मक पवित्रा घेत आहे आणि 'सत्यापन' (Verification) करण्याची तयारी दर्शवून युद्ध टाळण्याचा प्रयत्न करत आहे.

३. 'राजवट बदला'ची (Regime Change) भीती

इराणच्या नेतृत्वासमोर इराक आणि व्हेनेझुएलाची उदाहरणे ताजी आहेत. विशेषतः ३ जानेवारी २०२६ रोजी अमेरिकेने व्हेनेझुएलाचे राष्ट्राध्यक्ष निकोलस मादुरो आणि त्यांच्या पत्नीला ज्या पद्धतीने अटक केली, त्या घटनेने तेहरानमध्ये भीतीचे वातावरण आहे. आपला अण्वस्त्रांचा हट्ट देशाला विनाशाकडे आणि राजवट बदलाकडे नेईल, अशी भीती पेझेश्कियान यांना वाटत असावी.

४. जागतिक प्रतिमा सुधारण्याचा 'सुधारणावादी' अजेंडा

मसूद पेझेश्कियान स्वतःला एक सुधारणावादी नेता म्हणून प्रस्थापित करू इच्छितात. इराणवर लागलेला "दहशतवादाचा प्रायोजक" हा डाग पुसून काढण्यासाठी ते थेट संवाद आणि पारदर्शकतेचा मार्ग स्वीकारत आहेत. आंतरराष्ट्रीय अणुऊर्जा संस्थेच्या (IAEA) निरीक्षकांना पाचारण करण्याची तयारी दर्शवून, इराण एक जबाबदार राष्ट्र असल्याचे ते जगाला पटवून देऊ इच्छित आहेत.

५. ओमान चर्चेत 'बार्गेनिंग पॉवर' वाढवणे

सध्या ओमानमध्ये अमेरिकेसोबत इराणच्या गुप्त आणि अप्रत्यक्ष चर्चा सुरू आहेत. या चर्चेत अमेरिकेने इराणला कोत्यात पकडले आहे. अशा वेळी "आम्ही सर्व तपासासाठी तयार आहोत" असे सार्वजनिक विधान करून पेझेश्कियान यांनी चेंडू अमेरिकेच्या कोर्टात टाकला आहे. यामुळे आंतरराष्ट्रीय समुदायासमोर "इराण सहकार्य करत आहे, पण अमेरिकाच हट्टी आहे," असे चित्र निर्माण करण्याचा त्यांचा डाव आहे.