डोनाल्ड ट्रम्प यांचा भारताला पुन्हा इशारा; ‘रशियाकडून तेल खरेदी थांबवावीच लागेल', अन्यथा...

अमेरिका आणि भारताच्या संबंधांमध्ये सध्या तणावाचे वातावरण दिसत आहे. एका बाजूला अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प भारताचे आणि पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांचे कौतुक करत आहेत, तर दुसऱ्या बाजूला त्यांच्याच प्रशासनातील अधिकारी भारतावर कठोर धोरणे स्वीकारण्याचे संकेत देत आहेत. नुकताच, रशियाकडून तेल खरेदी करण्यावरून अमेरिकेने भारतावर पुन्हा एकदा दबाव आणण्याचा प्रयत्न केला आहे.

ट्रम्प यांचा 'दोलायमान' दृष्टिकोन

गेल्या काही दिवसांपासून डोनाल्ड ट्रम्प यांच्या भारत धोरणाबद्दल गोंधळाची स्थिती निर्माण झाली आहे. काही काळापूर्वी त्यांनी भारतावर लावलेल्या 'टॅरिफ' (आयात शुल्कावरून) दोन्ही देशांमधील व्यापार संबंध ताणले होते. एवढेच नव्हे, तर त्यांच्या काही वरिष्ठ सल्लागारांनी भारताविषयी वादग्रस्त विधानेही केली होती. मात्र, नंतर ट्रम्प यांनी अचानक आपली भूमिका बदलत भारतासोबतचे संबंध अनेक वर्षांपासून मजबूत असल्याचे म्हटले. त्यांनी पंतप्रधान मोदी यांची प्रशंसा केली आणि आगामी व्यापार चर्चेतून सकारात्मक परिणाम मिळण्याची आशा व्यक्त केली. मोदींनी आपला अमेरिका दौरा रद्द केल्यानंतर ट्रम्प यांनी त्यांना भेटण्याची इच्छाही व्यक्त केली होती.

अमेरिकेच्या नव्या राजदूताकडून 'तेल खरेदी'चा मुद्दा उपस्थित

याचदरम्यान, भारतासाठी अमेरिकेचे पुढील राजदूत म्हणून प्रस्तावित असलेले सर्जिया गोर यांनी एक महत्त्वाचे विधान केले. त्यांनी सांगितले की, भारत आणि अमेरिकेमध्ये टॅरिफच्या मुद्द्यावर फार मोठा तणाव नाही. पुढील काही आठवड्यांमध्ये होणाऱ्या व्यापार चर्चेतून सर्व समस्या दूर होतील, अशी आशा त्यांनी व्यक्त केली.

मात्र, याच वेळी त्यांनी एक अत्यंत गंभीर मुद्दा उपस्थित केला. गोर यांनी स्पष्टपणे सांगितले की, डोनाल्ड ट्रम्प यांच्या निर्देशानुसार, भारताला कोणत्याही परिस्थितीत रशियाकडून तेल खरेदी करणे बंद करावेच लागेल. हा भारतासाठी एक मोठा धक्का मानला जात आहे, कारण भारताने सातत्याने अमेरिकेच्या या दबावाला विरोध केला आहे.

भारताची ठाम भूमिका आणि अमेरिकेचा दबाव

रशिया-युक्रेन युद्ध सुरू झाल्यापासून अमेरिकेने आणि पाश्चात्त्य देशांनी रशियावर अनेक आर्थिक निर्बंध लादले आहेत. रशियाला आर्थिकदृष्ट्या कमकुवत करण्यासाठी त्यांनी सर्व देशांना रशियाकडून तेल आणि नैसर्गिक वायूची खरेदी थांबवण्याचे आवाहन केले आहे. मात्र, भारताने या दबावाला बळी न पडता रशियाकडून मोठ्या प्रमाणात सवलतीच्या दरात तेल खरेदी सुरू ठेवली आहे.

भारताने यावर नेहमीच स्पष्ट भूमिका घेतली आहे. भारताच्या परराष्ट्र मंत्रालयाने अनेकदा सांगितले आहे की, "आमच्या राष्ट्रीय हितांना प्राधान्य देणे हे आमचे कर्तव्य आहे. आम्ही आमच्या गरजेनुसार कोणत्याही देशाकडून तेल खरेदी करू शकतो. तुम्हाला भारतीय वस्तूंची खरेदी करायची नसेल तर ती नका करू." भारताच्या या ठाम भूमिकेमुळे अमेरिकेचा थयथयाट सुरू आहे. गेल्या काही वर्षांपासूनचे चांगले संबंध केवळ या एका मुद्द्यामुळे तणावपूर्ण बनले आहेत, असे दिसून येते.

जागतिक राजकारण आणि भारताचे स्थान

अलीकडच्या काळात, अमेरिका भारताला केवळ एक व्यापारी भागीदार म्हणून नाही, तर चीनला शह देण्यासाठी एक महत्त्वाचा 'सामरिक' (strategic) भागीदार म्हणून पाहते. त्यामुळेच, अमेरिका 'BRICS' सारख्या आंतरराष्ट्रीय मंचांवर भारताने घेतलेल्या काही भूमिकांचे समर्थन करत आहे. गोर यांनीही आपल्या भाषणात भारत आणि अमेरिका मिळून जगाची दिशा ठरवू शकतात असे म्हटले.

परंतु, याचवेळी रशियावरील निर्बंधांसारख्या मुद्द्यांवर अमेरिका भारतावर दबाव आणण्याचा प्रयत्न करत आहे. सध्याच्या जागतिक परिस्थितीत भारत आपली आर्थिक वाढ टिकवण्यासाठी आणि ऊर्जा सुरक्षा सुनिश्चित करण्यासाठी रशियाकडून तेल खरेदी करत आहे. अमेरिकेने पुन्हा एकदा हा मुद्दा उचलल्यामुळे, पुढील काही दिवसांत भारत आणि अमेरिका यांच्यातील संबंधांमध्ये आणखी तणाव निर्माण होण्याची शक्यता आहे. मोदी सरकार यावर काय भूमिका घेते, हे पाहणे महत्त्वाचे ठरेल, कारण एका बाजूला अमेरिकेसोबतचे संबंध आणि दुसऱ्या बाजूला रशियासारख्या जुन्या मित्रासोबतची भागीदारी जपण्याचे मोठे आव्हान भारतासमोर उभे आहे.