3I/ATLAS आणि 'वॉव!' सिग्नल: आंतरतारकीय पाहुण्यामागील रहस्य काय? OneIndia Exclusive

आंतरतारकीय वस्तू 3I/ATLAS लवकरच सूर्याच्या सर्वात जवळच्या बिंदूवर (Closest Point to the Sun) पोहोचेल - आणि या दुर्मिळ भेटीमुळे या वस्तूमध्ये अनेक बदल होऊ शकतात, असे तज्ज्ञांचे म्हणणे आहे. इस्रायली-अमेरिकन खगोलभौतिकशास्त्रज्ञ आणि हार्वर्ड विद्यापीठाचे प्राध्यापक अब्राहम (एवी) लोएब यांच्या मते, 3I/ATLAS हा मानवतेने आतापर्यंत पाहिलेल्या कोणत्याही धूमकेतूसारखा नाही.

'वनइंडिया'ला दिलेल्या एका खास मुलाखतीत, लोएब यांनी या रहस्यमय पाहुण्याला इतके अद्वितीय काय बनवते, त्यामुळे जगभरात वैज्ञानिक वादविवाद का सुरू आहेत आणि यातील विसंगती (anomalies) आपल्या विश्वाच्या आणि कदाचित, आपल्या स्वतःच्या स्थानाच्या समजासाठी काय अर्थ ठेवतात हे स्पष्ट केले आहे.

1 जुलै 2025 रोजी त्याच्या शोधानंतर, 3I/ATLAS हे तीव्र आकर्षणाचे केंद्र बनले आहे. 'ओउमुआमुआ' (2017) आणि 'बोरिसोव्ह' (2019) नंतर आपल्या सूर्यमालेत प्रवेश करणारी ही केवळ तिसरी ज्ञात आंतरतारकीय वस्तू आहे, तरीही प्राध्यापक लोएब म्हणतात की "हा खऱ्या अर्थाने एक वेगळाच वर्ग आहे."

3I/ATLAS ने आंतरतारकीय धूमकेतूंबद्दलचे अनेक गृहितक आधीच आव्हानित केले आहेत. तुमच्या मते, ही वस्तू 'ओउमुआमुआ' आणि 'बोरिसोव्ह' पेक्षा वेगळी का आहे - आणि जगाने याकडे बारकाईने लक्ष का दिले पाहिजे?

प्राध्यापक लोएब स्पष्ट करतात: "'ओउमुआमुआ' मध्ये 3I/ATLAS पेक्षा वेगळ्या कारणांमुळे विसंगती होती. 'बोरिसोव्ह' मध्ये एका परिचित धूमकेतूची सर्व वैशिष्ट्ये होती. सध्या तरी, 3I/ATLAS हा एक नैसर्गिक धूमकेतू असू शकतो. पण, 'ब्लॅक स्वान' (Black Swan) घटनेच्या रूपात 'ओबेर्थ मॅन्युव्हर' (Oberth maneuver) ची दूरस्थ शक्यता गांभीर्याने विचारात घेतली पाहिजे - याची संभाव्यता कमी आहे, पण त्याचे मानवतेसाठी मोठे परिणाम आहेत."

यातील विसंगतींच्या विहंगावलोकनासाठी, येथे पाहा: https://arxiv.org/pdf/2110.15213v1

आठ विसंगती जे स्पष्टीकरणाला आव्हान देतात

• प्राध्यापक लोएब आणि त्यांच्या टीमने 3I/ATLAS ला लोएब स्केलवर (Loeb Scale) 4 वा क्रमांक दिला आहे, हे एक मेट्रिक आहे जे वैश्विक वस्तू किती विसंगत आहे हे तपासण्यासाठी वापरले जाते. त्यांच्या मते, आठ विशिष्ट वैशिष्ट्ये 3I/ATLAS ला आतापर्यंत पाहिलेल्या कोणत्याही गोष्टीपेक्षा वेगळे बनवतात:
• त्याचा मार्ग आपल्या सूर्यमालेच्या एक्लिप्टिक प्लेन (ecliptic plane) च्या फक्त 5 अंशांच्या आत जुळतो.
• यात सूर्याच्या दिशेने असलेला (sunward jet) जेट (anti-tail) दिसतो जो खरा आहे - केवळ दृष्टीभ्रम नाही.
• तो 'ओउमुआमुआ' पेक्षा दहा लाख पटीने आणि 'बोरिसोव्ह' पेक्षा हजार पटीने अधिक प्रचंड आहे.
• तो मंगळ, शुक्र आणि गुरू ग्रहांजवळून जाईल, तरीही सूर्याच्या सर्वात जवळच्या बिंदूवर असताना पृथ्वीवरून तो अदृश्य राहील.
• त्याच्या गॅसच्या धुरामध्ये (gas plume) लोह (iron) पेक्षा अधिक निकेल आहे, जे औद्योगिकरित्या उत्पादित निकेल मिश्रधातूंसारखे (nickel alloys) आहे.
• यातील निकेल-टू-सायनाइड (nickel-to-cyanide) चे प्रमाण ज्ञात धूमकेतूंपेक्षा हजारो पटीने जास्त आहे.
• यात वस्तुमानानुसार (by mass) केवळ 4% पाणी आहे, जे धूमकेतूसाठी असामान्यपणे कमी आहे.
• ते 1977 मध्ये शोधल्या गेलेल्या प्रसिद्ध "वॉव! सिग्नल" या रहस्यमय रेडिओ स्फोटाच्या दिशेपासून फक्त 9 अंशांच्या आत आले आहे.

तुम्ही 3I/ATLAS ची आठ अत्यंत असामान्य वैशिष्ट्ये सूचीबद्ध केली आहेत. ही सर्व वैशिष्ट्ये नैसर्गिकरित्या घडण्याची शक्यता एक लाख अब्जात एक आहे असे तुम्ही सांगितले आहे. ही संभाव्यता तुम्हाला एक शास्त्रज्ञ म्हणून का उत्साहित (किंवा चिंतित) करते हे स्पष्ट कराल का?

प्राध्यापक एवी लोएब: विसंगती (Anomalies) हा निसर्गाचा आपल्याला काहीतरी कमी पडत असल्याचे सांगण्याचा मार्ग आहे. नवीन ज्ञान म्हणजे डेटाद्वारे मार्गदर्शन मिळवणे आणि त्याच्या विसंगतींकडे लक्ष देणे हा उत्साह आहे.

तुम्ही अनेकदा "ब्लॅक स्वान घटनांसाठी सज्जता" या कल्पनेवर जोर दिला आहे. आंतरतारकीय वस्तूंच्या (आणि कदाचित तंत्रज्ञानयुक्त वस्तूंच्याही) संदर्भात, वैज्ञानिक समुदायाने कोणत्या प्रकारची जागतिक समन्वय किंवा सतर्कता प्रणाली (alert system) तयार करावी?

प्राध्यापक एवी लोएब: सज्जता म्हणजे विसंगतींना थेट नाकारायचे नाही, तर खुल्या मनाने डेटाचे अनुसरण करणे. जेव्हा आपल्याला विश्वाचे आपले आकलन बदलू शकणारी एखादी वस्तू आढळते, तेव्हा जलद प्रतिसाद देण्यासाठी आपल्याकडे जागतिक नेटवर्क, दुर्बिणी आणि सहयोगी विश्लेषणासारखी यंत्रणा तयार असली पाहिजे.

जुनो (Juno) किंवा भविष्यातील कोणत्याही अंतराळयानाला 3I/ATLAS ला अडवण्याची संधी मिळाली, तर तुमच्या मते आदर्श निरीक्षणे (observations) किंवा उपकरणे (instruments) कोणती असतील? नैसर्गिक आहे की अभियांत्रिकी (engineered) आहे हे निश्चितपणे सांगण्यासाठी कोणती एक मोजमाप निर्णायक ठरू शकते?

प्राध्यापक एवी लोएब: जुनोवरील रेडिओ अँटेनाच्या साहाय्याने प्रतिमा घेणे आणि रेडिओ सिग्नल शोधणे. एका बर्फाळ खडकातून रेडिओ सिग्नल येण्याची आपल्याला अपेक्षा नाही.

तुम्ही सांगितले आहे की विज्ञान नम्रतेवर (humility) भरभराट करते - अनपेक्षित गोष्टींसाठी खुले असण्यावर. पारंपारिक स्पष्टीकरणांना आव्हान देणाऱ्या गोष्टीचा सामना करताना वैज्ञानिक शंकावाद (skepticism) आणि जिज्ञासा (curiosity) यांचा समतोल तुम्ही कसा राखता?

प्राध्यापक एवी लोएब: पुरेसा डेटा गोळा करून, आपण अखेरीस विसंगतींचे स्पष्टीकरण शोधू शकतो. वैज्ञानिक पद्धत अधिक आणि अधिक डेटा मिळवण्यावर आधारित आहे, जोपर्यंत उत्तर आपल्यासमोर स्पष्टपणे आणि निःसंशयपणे उभे राहत नाही.

जसा 3I/ATLAS सूर्याच्या जवळ येत आहे, तसतसे एक गोष्ट स्पष्ट आहे: हा रहस्यमय पाहुणा मानवतेला आपल्या वैश्विक परिसराबद्दल (cosmic neighborhood) आपल्याला अजून कितीतरी माहिती नाही या वास्तवाचा सामना करण्यास भाग पाडत आहे.

प्राध्यापक अब्राहम (एवी) लोएब यांच्याबद्दल

एवी लोएब हे हार्वर्ड विद्यापीठातील फ्रँक बी. बेअर्ड, ज्युनियर प्रोफेसर ऑफ सायन्स आणि हार्वर्डच्या ब्लॅक होल इनिशिएटिव्हचे संस्थापक संचालक आहेत. एक सर्वाधिक खपलेले लेखक आणि आघाडीचे खगोलभौतिकशास्त्रज्ञ असलेले लोएब यांनी ब्लॅक होल, पहिले तारे आणि अलौकिक जीवनाचा शोध यावर 800 हून अधिक शोधनिबंध प्रकाशित केले आहेत.

लोएब हे ब्रेकथ्रू स्टारशॉट इनिशिएटिव्हचे अध्यक्ष देखील आहेत आणि हार्वर्डमध्ये गॅलिलिओ प्रोजेक्टचे नेतृत्व करतात, ज्याचा उद्देश अलौकिक तांत्रिक कलाकृतींचा (extraterrestrial technological artifacts) वैज्ञानिक शोध घेणे आहे. 2012 मध्ये, टाईम (TIME) मासिकाने त्यांचा अंतराळातील 25 सर्वात प्रभावशाली व्यक्तींमध्ये समावेश केला होता.