इंदिरा गांधींच्या एका 'निर्देशा'मुळे मिळाली पहिली संधी; वाचा शोलेच्या जेलरची प्रेरणादायक कहाणी

आपल्या खास विनोदी शैलीने तीन पिढ्यांना हसवणारे ज्येष्ठ अभिनेते गोवर्धन असरानी यांचे नुकतेच निधन झाले. आपल्या कारकिर्दीत ३५० हून अधिक चित्रपटांमध्ये काम केलेल्या असरानींच्या अभिनयाची छाप आजही प्रेक्षकांच्या मनावर आहे.

'शोले' चित्रपटातील त्यांचे पात्र असो किंवा 'चुपके चुपके' मधील विनोदी भूमिका, पडद्यावरचा त्यांचा प्रत्येक क्षण प्रेक्षकांना हसवायचा. त्यांच्या या बहुआयामी कारकिर्दीत असे काही खास किस्से घडले, जे आजही अनेकांना माहित नाहीत. एका संघर्षमय प्रवासातून सुपरस्टार बनलेल्या असरानींच्या आयुष्यातील ४ खास आणि प्रेरणादायी गोष्टी खालीलप्रमाणे.

१. ब्रेक मिळाला इंदिरा गांधींच्या एका 'निर्देशा'मुळे!

अभिनयाच्या दुनियेत पाऊल ठेवण्यापूर्वी असरानी यांनी पुण्याच्या फिल्म अँड टेलिव्हिजन इन्स्टिट्यूट ऑफ इंडिया (FTII) मधून प्रशिक्षण घेतले होते. मात्र, प्रशिक्षण पूर्ण करून जेव्हा ते मुंबईत काम शोधायला गेले, तेव्हा त्यांना प्रचंड संघर्ष करावा लागला.

एका जुन्या मुलाखतीत त्यांनी सांगितले होते की, निर्माते त्यांचे सर्टिफिकेट पाहून हसायचे आणि म्हणायचे, "इथे मोठ्या स्टार्सनेही प्रशिक्षण घेतलेले नाही, तू काय खास आहेस? चालता हो."

FTII ची तक्रार पोहोचली थेट इंदिरा गांधींपर्यंत

या संघर्षातून बाहेर पडण्यासाठी असरानी आणि त्यांच्या काही सहकाऱ्यांनी एक अनोखी शक्कल लढवली. तत्कालीन माहिती व प्रसारण मंत्री इंदिरा गांधी जेव्हा पुण्यात आल्या होत्या, तेव्हा या सर्व प्रशिक्षित कलाकारांनी त्यांच्याकडे काम न मिळण्याची तक्रार केली.

त्यानंतर काय झाले?

इंदिरा गांधींनी मुंबईतील निर्मात्यांना भेटून FTII पदवीधरांना चित्रपटात संधी देण्याचा निर्देश दिला. यानंतरच असरानी आणि जया भादुरी (आता जया बच्चन) यांना ऋषिकेश मुखर्जींच्या 'गुड्डी' (१९७१) मध्ये ब्रेक मिळाला. हा चित्रपट हिट झाल्यावरच इंडस्ट्रीने प्रशिक्षित कलाकारांकडे गांभीर्याने बघण्यास सुरुवात केली.

२. 'शोले'च्या जेलर पात्राला हिटलरची प्रेरणा

असरानींच्या सर्वात गाजलेल्या भूमिकांपैकी एक म्हणजे 'शोले' (१९७५) चित्रपटातील हुकूमशाही 'जेलर'ची भूमिका. हा छोटासा रोल इतका आयकॉनिक झाला की, तो आजही भारतीय पॉप-कल्चरचा भाग आहे.

• जेलरची प्रेरणा: शोलेचे दिग्दर्शक रमेश सिप्पी यांनी खुलासा केला होता की, या जेलरच्या पात्रासाठी चार्ली चॅप्लिनच्या 'द ग्रेट डिक्टेटर' मधील हुकूमशहाच्या भूमिकेतून प्रेरणा घेण्यात आली होती.
• अमर संवाद: आपल्या खास टोनमध्ये असरानींनी उच्चारलेला संवाद "हम अंग्रोजों के ज़माने के जेलर हैं!" (आम्ही इंग्रजांच्या जमान्यातील जेलर आहोत!) हा आजही मिम्स आणि कॉमेडीमध्ये वापरला जातो. रमेश सिप्पी यांनी असरानींच्या अभिनयाबद्दल म्हटले होते की, "ही भूमिका साकारायलाच जणू त्यांचा जन्म झाला होता."

३. अमिताभ बच्चन यांचा 'लिफ्ट'चा आग्रह आणि विनम्र नकार

असरानी हे पडद्यावर जेवढे विनोदी होते, तेवढेच वैयक्तिक आयुष्यात साधे आणि शिस्तप्रिय होते. त्यांचे मॅनेजर बाबूभाई थीबा यांनी एका मुलाखतीत त्यांचा साधेपणा सिद्ध करणारा एक खास किस्सा सांगितला.

• 'मी चालत जाईन': एकदा मुंबईतील फिल्म सिटीमध्ये असरानी एका शूटिंगसाठी डोंगरावरील सेटवर चालत जात होते. त्याचवेळी तिथून महानायक अमिताभ बच्चन यांची गाडी जात होती.
• विनम्रता: अमिताभ बच्चन यांनी गाडी थांबवून असरानी यांना लिफ्ट देऊ केली. त्यावर असरानी यांनी नम्रपणे नकार देत उत्तर दिले, "तुम्ही सुपरस्टार आहात आणि मी एक साधा कॅरेक्टर आर्टिस्ट आहे. मला चालत जाण्याची सवय आहे, मी व्यवस्थापन करेन."
• कामाप्रती आदर: असरानी हे सेटवर लवकर हजर राहायचे आणि आपला सीन झाल्यावर व्हॅनिटी व्हॅनमध्ये न जाता इतर कलाकारांचा अभिनय बारकाईने पाहत असत, जेणेकरून त्यांना आपल्या कामात सुधारणा करता येईल.

४. अभिनयासह दिग्दर्शन आणि FTII चे संचालकपद

असरानी हे केवळ अभिनयापुरते मर्यादित नव्हते. त्यांनी चित्रपट दिग्दर्शन आणि निर्मितीमध्येही आपला ठसा उमटवला.

• बहुआयामी कलाकार: त्यांनी 'चला मुरारी हीरो बनने' (१९७७) आणि 'सलाम मेमसाहब' (१९७९) सारख्या चित्रपटांचे लेखन, दिग्दर्शन आणि निर्मिती केली.
• शिक्षण संस्थेशी नाळ: आपल्या गुरुकुलाशी असलेली त्यांची नाळ त्यांनी कायम जपली. अभिनयात यश मिळाल्यानंतरही त्यांनी काही काळ FTII मध्ये प्रोफेसर म्हणून काम केले आणि नंतर त्यांनी १९८८ ते १९९३ या काळात याच संस्थेचे संचालकपदही भूषवले. यामुळे त्यांनी अनेक नवीन कलाकारांना योग्य दिशा दिली.

असरानींनी आपल्या अभिनयाने जे हास्य प्रेक्षकांना दिले, ते त्यांच्या या अविस्मरणीय कहाण्यांमधूनही कायम जिवंत राहील.