पीएफआरडीएने 'एनपीएस' अंतर्गत 'मल्टी-स्कीम फ्रेमवर्क' सुरू केले; याचा तुमच्यावर काय परिणाम होईल?

भारतातील खाजगी क्षेत्रातील कर्मचाऱ्यांसाठी सेवानिवृत्तीचे (रिटायरमेंटचे) नियोजन आता अधिक लवचिक झाले आहे. पेन्शन फंड रेग्युलेटरी अँड डेव्हलपमेंट अथॉरिटी (PFRDA) ने नॅशनल पेन्शन सिस्टीम (NPS) मध्ये एक नवीन वैशिष्ट्य सुरू केले आहे, ज्यामुळे खाजगी क्षेत्रातील कर्मचाऱ्यांना, स्वयं-रोजगार असलेल्यांना, फ्रीलांसर आणि गिग वर्कर्सना त्यांच्या सेवानिवृत्ती बचतीवर अधिक नियंत्रण मिळणार आहे. 'मल्टी-स्कीम फ्रेमवर्क' (MSF) नावाचा हा उपक्रम १ ऑक्टोबर २०२५ पासून लागू झाला आहे, ज्यामुळे सेवानिवृत्तीचे नियोजन अधिक जुळवून घेण्यासारखे होईल.

हे नवीन फ्रेमवर्क गैर-सरकारी क्षेत्रातील म्हणजेच खाजगी कर्मचारी, स्वयं-रोजगार असलेले व्यावसायिक, फ्रीलांसर आणि प्लॅटफॉर्म-आधारित किंवा गिग वर्कर्स यांच्यासाठी तयार करण्यात आले आहे. यामुळे गुंतवणूकदारांना एकाच खात्यात एकाधिक गुंतवणूक योजना (multiple investment schemes) व्यवस्थापित करून त्यांच्या NPS पोर्टफोलिओमध्ये विविधता आणता येईल.

नवीन फ्रेमवर्क का सुरू केले गेले?

गैर-सरकारी NPS विभागात अलीकडे सहभागी आणि मालमत्ता (Assets) मध्ये सातत्याने वाढ झाली आहे. या वाढीला पाठिंबा देण्यासाठी, PFRDA ने MSF सुरू केले आहे, ज्यामुळे ग्राहकांना एकाच खात्यात अनेक योजनांमध्ये प्रवेश आणि व्यवस्थापन करण्याची सुविधा मिळेल. गुंतवणूकदारांच्या विविध गरजा पूर्ण करण्यासाठी आणि अधिक पर्याय व सानुकूलन (customisation) देण्यासाठी हा बदल करण्यात आला आहे.

नवीन प्रणाली कशी कार्य करते?

• नवीन फ्रेमवर्क अंतर्गत, प्रत्येक ग्राहक (Permanent Account Number - PAN द्वारे ओळखला जातो) त्यांच्या NPS खात्यात अनेक योजना ठेवू आणि ऑपरेट करू शकतो.
• यापूर्वी, व्यक्ती प्रत्येक स्तरावर (tier) फक्त एका योजनेचे व्यवस्थापन करू शकत होत्या; आता, ते विविध पेन्शन फंडांनी (Pension Funds) ऑफर केलेल्या वेगवेगळ्या योजनांमध्ये योगदान वाटू (allocate) शकतात.
• उदाहरणार्थ, एक ग्राहक वाढीसाठी (growth) जास्त जोखीम असलेली, इक्विटी-केंद्रित योजना निवडू शकतो आणि त्याच खात्यात एक अधिक सुरक्षित (conservative) आणि स्थिर पर्याय देखील निवडू शकतो.

नवीन योजना आणि गुंतवणुकीचे पर्याय

• पेन्शन फंडांना आता स्वयं-रोजगार असलेले व्यावसायिक, कॉर्पोरेट कर्मचारी आणि गिग वर्कर्ससारख्या विशिष्ट गटांसाठी विशेष योजना विकसित करण्याची परवानगी आहे.
• प्रत्येक योजनेत किमान दोन प्रकार (variants) असतील: मध्यम जोखीम (moderate risk) आणि उच्च जोखीम (high risk) असलेला.
• उच्च जोखीम असलेल्या योजनांमध्ये आता १०० टक्क्यांपर्यंत इक्विटीमध्ये गुंतवणूक करण्याची परवानगी आहे, जी पूर्वी सक्रिय निवड (active choice) असलेल्या गुंतवणूकदारांसाठी असलेल्या ७५ टक्के मर्यादेपेक्षा लक्षणीय वाढ आहे.

सध्याच्या (Existing) ग्राहकांना काय माहिती असावे

• NPS मध्ये आधीपासून सहभागी असलेले लोक त्यांच्या सध्याच्या योजनांसह सुरू ठेवू शकतात, ज्यांना आता "कॉमन स्कीम्स" (Common Schemes) म्हटले जाईल.
• ते त्यांची सध्याची बचत नवीन योजनांमध्ये हस्तांतरित (transfer) करू शकत नाहीत, परंतु ते भविष्यातील सर्व योगदान नवीन पर्यायांपैकी एकामध्ये किंवा अधिकमध्ये निर्देशित करू शकतात.
• MSF अंतर्गत योजनांमध्ये १५ वर्षांनंतर किंवा सामान्य बाहेर पडण्याच्या (normal exit) वेळी स्विच करण्याची (बदल करण्याची) परवानगी असेल. तसेच, त्यांना कधीही कॉमन स्कीम्समध्ये परत येण्याचा पर्याय आहे.

खर्च आणि पारदर्शकता

• खर्चाची रचना (Cost structure) कमी ठेवण्यात आली आहे, वार्षिक शुल्क मालमत्ता व्यवस्थापनाच्या (Assets under management - AUM) ०.३० टक्क्यांपर्यंत मर्यादित आहे.
• ज्या पेन्शन फंडांनी नवीन ग्राहकांपैकी ८० टक्क्यांहून अधिक ग्राहकांना आकर्षित केले आहे, त्यांना पहिल्या तीन वर्षांसाठी किंवा त्या योजनेत ५० लाख ग्राहक होईपर्यंत, यापैकी जे आधी असेल, तोपर्यंत ०.१० टक्के प्रोत्साहन शुल्क (incentive) मिळण्यास पात्र असतील.
• सर्व योजनांनी "NPS स्कीम एसेन्शियल्स" नावाचे एक दस्तऐवज प्रकाशित करणे आवश्यक आहे, ज्यात त्यांची उद्दिष्ट्ये, मालमत्ता वाटप (asset allocations), जोखीम आणि शुल्क यांचा तपशील असेल, ज्यामुळे पारदर्शकता (transparency) सुनिश्चित होईल.

उत्तम निरीक्षण आणि प्रवेश (Monitoring and Access)

ग्राहकांना सेंट्रल रेकॉर्डकीपिंग एजन्सीकडून एकत्रित अहवाल (consolidated reports) मिळतील आणि ते त्यांच्या PAN द्वारे 'अकाउंट ॲग्रीगेटर सिस्टीम' (Account Aggregator System) मार्फत त्यांच्या सर्व NPS खात्यांमध्ये प्रवेश करू शकतील, ज्यामुळे त्यांच्या गुंतवणुकीचे व्यवस्थापन करणे सोपे होईल.

नवीन फ्रेमवर्क कोण वापरू शकतो?

• 'मल्टी-स्कीम फ्रेमवर्क' केवळ गैर-सरकारी ग्राहकांसाठी उपलब्ध आहे, ज्यात खाजगी क्षेत्रातील कर्मचारी, स्वयं-रोजगार असलेले व्यावसायिक, गिग वर्कर्स आणि 'सर्व भारतीय नागरिक' (All Citizens of India) मॉडेल अंतर्गत येणारे सर्व नागरिक यांचा समावेश आहे.
• सरकारी कर्मचाऱ्यांसाठी हा बदल लागू नाही.

हे महत्त्वाचे का आहे?

हे नवीन फ्रेमवर्क भारतातील पेन्शन प्रणालीचे आधुनिकीकरण करण्यासाठी एक महत्त्वाचे पाऊल आहे. यामुळे सेवानिवृत्ती बचतीवर जास्त लवचिकता, सुधारित विविधता आणि अधिक नियंत्रण मिळते. तरुण व्यावसायिक आणि स्वयं-रोजगार असलेल्यांसाठी, यामुळे उच्च इक्विटी एक्सपोजर आणि चांगला परतावा (returns) मिळण्याची संधी मिळते, ज्यामुळे NPS सेवानिवृत्ती नियोजनासाठी अधिक बहुपयोगी (versatile) आणि भविष्यासाठी तयार असलेला पर्याय बनतो.