New Gratuity Rules: नवे कामगार नियम, 5 वर्षांऐवजी 1 वर्षाच्या सेवेनंतर ग्रॅच्युटी! यांना मिळेल फायदा

New Gratuity Rules : केंद्र सरकारने गेल्या दशकात देशातील असंघटित आणि खासगी क्षेत्रातील कामगारांसाठी अनेक ऐतिहासिक पाऊले उचलली आहेत. आता, २९ जुन्या आणि गुंतागुंतीच्या कामगार कायद्यांना एकत्र करून चार नवीन 'श्रम संहिता' (लेबर कोड) लागू करण्यात आले आहेत.

२१ नोव्हेंबर २०२५ पासून लागू झालेल्या या नवीन नियमांमधील सर्वात मोठी आणि कर्मचाऱ्यांसाठी दिलासा देणारी तरतूद म्हणजे ग्रेच्युटीच्या नियमात झालेला बदल. आतापर्यंत ग्रेच्युटीसाठी ५ वर्षांची सेवा आवश्यक होती, ती कमी होऊन केवळ १ वर्षाच्या सेवेनंतरही कर्मचाऱ्यांना ग्रेच्युटीचा दावा करता येणार आहे. मात्र, हा नियम नेमका कोणत्या कर्मचाऱ्यांसाठी लागू झाला आहे, हे सविस्तर समजून घेणे महत्त्वाचे आहे.

१. नवीन कामगार कायद्यांची प्रमुख उद्दिष्ट्ये

केंद्र सरकारने २९ जुन्या कायद्यांचे एकत्रीकरण करून चार नवीन श्रम संहिता (लेबर कोड) लागू केल्या आहेत. याचे मुख्य उद्दिष्ट 'आत्मनिर्भर भारताला' प्रोत्साहन देणे, तसेच ४० ते ५० कोटी असंघटित आणि 'गिग वर्कर्स'सह सर्व कर्मचाऱ्यांना सामाजिक सुरक्षा, किमान वेतन आणि सुरक्षित कार्य वातावरण प्रदान करणे आहे.

चार नवीन श्रम संहिता

• वेतन संहिता
• औद्योगिक संबंध संहिता
• सामाजिक सुरक्षा संहिता यामध्ये ग्रेच्युटी नियमांचा समावेश आहे.
• व्यावसायिक सुरक्षा, आरोग्य आणि कार्यस्थिती संहिता

२. 'फिक्स्ड-टर्म' कर्मचाऱ्यांना मोठा फायदा

नवीन सामाजिक सुरक्षा संहिता २०२० अंतर्गत, ग्रेच्युटी (Gratuity) नियमांमध्ये महत्त्वपूर्ण बदल करण्यात आला आहे. हा बदल प्रामुख्याने निश्चित कालावधीसाठी नियुक्त केलेल्या कर्मचाऱ्यांसाठी लागू करण्यात आला आहे.

FTE कोण? हे असे कर्मचारी असतात, ज्यांची नियुक्ती १ ते ३ वर्षांसारख्या निश्चित कालावधीसाठी केली जाते.

नवीन पात्रता: नवीन नियमानुसार, या कर्मचाऱ्यांसाठी ग्रेच्युटीची पात्रता ५ वर्षांऐवजी आता १ वर्षाच्या निरंतर सेवेनंतर असेल.

समान लाभ: फिक्स्ड-टर्म कर्मचाऱ्यांसाठी आता स्थायी कर्मचाऱ्यांप्रमाणेच सर्व लाभ (ग्रेच्युटी, रजा, वैद्यकीय आणि सामाजिक सुरक्षा) मिळण्याचा हक्क असेल.

३. 'ग्रेच्युटी' कोणाला मिळणार, कोणाला नाही?

१. निश्चित कालावधीचे कर्मचारी

१ वर्षानंतर ग्रेच्युटी मिळेल? होय.

सध्याची स्थिती: १ वर्षाची सेवा पूर्ण झाल्यावर मिळेल. हा नियम बदल प्रामुख्याने त्यांच्यासाठी लागू करण्यात आला आहे.

२. स्थायी कर्मचारी

१ वर्षानंतर ग्रेच्युटी मिळेल? नाही.

सध्याची स्थिती: यांच्यासाठी अजूनही ५ वर्षांची निरंतर सेवा पूर्ण करणे आवश्यक आहे (मृत्यू, अपंगत्व किंवा निवृत्ती हे अपवाद वगळता).

३. इतर श्रेणी (उदा. कंत्राटी कामगार)

१ वर्षानंतर ग्रेच्युटी मिळेल? नाही.

सध्याची स्थिती: कंत्राटी कामगारांना काही अतिरिक्त लाभ मिळतील, परंतु ग्रेच्युटीची पात्रता अजूनही ५ वर्षांची राहील.

नक्कीच! नवीन कामगार संहितेची प्रमुख वैशिष्ट्ये आणि कर्मचाऱ्यांसाठी असलेले लाभ खालीलप्रमाणे एका खाली एक (पॉईंटर्सच्या स्वरूपात) देत आहे.

४. नवीन कामगार संहितेची प्रमुख वैशिष्ट्ये आणि लाभ

१. किमान वेतनाची हमी

कर्मचाऱ्यांसाठी लाभ: केंद्र सरकारने निश्चित केलेले किमान वेतन वेळेवर (दर महिन्याच्या ७ तारखेपर्यंत) मिळेल. ओव्हरटाईमवर दुप्पट पगार अनिवार्य असेल.

२. नियुक्ती पत्र (Appoi

कर्मचाऱ्यांसाठी लाभ: नोकरी सुरू करताना कामाच्या अटी स्पष्ट करणारे लेखी नियुक्ती पत्र देणे आवश्यक आहे.

३. महिलांचे अधिकार

कर्मचाऱ्यांसाठी लाभ: समान कामासाठी समान वेतन, पुरेशी सुरक्षा असल्यास रात्रीच्या शिफ्टला परवानगी, तसेच प्रसूती रजा वाढवण्यात आली आहे.

४. सामाजिक सुरक्षा विस्तार

कर्मचाऱ्यांसाठी लाभ: ईएसआयसी (ESIC) कवच देशभरात लागू. 'गिग वर्कर्स' (Gig Workers) ना प्रथमच कायदेशीर मान्यता. ४० वर्षांवरील कर्मचाऱ्यांसाठी मोफत आरोग्य तपासणीची सोय.

५. कार्यस्थळ सुरक्षा

कर्मचाऱ्यांसाठी लाभ: कामाच्या ठिकाणी सुरक्षित वातावरण, आरोग्य तपासणी आणि मार्गदर्शन (दंड कमी) यावर अधिक भर दिला जाईल.