सोशल मीडियावर वाढत असलेल्या बनावट गुंतवणूक जाहिराती आणि डीपफेक घोटाळ्यांविरुद्ध गृहमंत्रालयाचा इशारा

भारतात इंटरनेटचा वेगवान विस्तार आणि ऑनलाइन व्यवहारांमध्ये झालेल्या तीव्र वाढीमुळे, गुंतवणूक आणि अर्धवेळ नोकरीच्या (part-time job) घोटाळ्यांद्वारे नागरिकांची फसवणूक करण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या बनावट जाहिराती आणि फेरफार (manipulated) केलेल्या व्हिडिओंबद्दल गृहमंत्रालयाने (MHA) तीव्र इशारा जारी केला आहे.

अशाच एका अलीकडील प्रकरणात, बेगम बाजार येथील एका २५ वर्षीय रहिवाशाने बनावट ॲप आणि व्हॉट्सॲप ग्रुपद्वारे चालवल्या गेलेल्या ऑनलाइन स्टॉक ट्रेडिंग फसवणुकीत ₹१२.५६ लाख गमावले. पीडितेला इंस्टाग्रामवर एक जाहिरात दिसली, ज्यावर मोतीलाल ओसवालचा (Motilal Oswal) लोगो होता आणि ती खरी वाटत होती. त्या लिंकवर क्लिक केल्यावर, त्याला आर्थिक सल्लागार (financial advisers) म्हणून भासवणाऱ्या फसवणूक करणाऱ्यांनी व्यवस्थापित केलेल्या व्हॉट्सॲप ग्रुपमध्ये सामील केले गेले.

त्यांनी त्याला 'Modma' नावाच्या मोबाइल ॲप्लिकेशनद्वारे गुंतवणूक करण्यास प्रवृत्त केले, ज्यामुळे त्याचा विश्वास संपादन करण्यासाठी सुरुवातीला वाढता नफा दिसला. नंतर, जेव्हा त्याने तथाकथित 'रिलीझ फी' (release fee) म्हणून अतिरिक्त ₹७.६ लाख देण्यास नकार दिला, तेव्हा त्याला फसवणूक झाल्याचे लक्षात आले.

दुसऱ्या एका चिंताजनक प्रकरणात, अर्थमंत्री निर्मला सीतारामन (Nirmala Sitharaman) यांचे फेरफार केलेले (manipulated) व्हिडिओ सोशल मीडियावर प्रसारित झाले आहेत. या क्लिप्समध्ये, तिचा चेहरा आणि आवाज बदलून असे भासवले गेले की त्या स्वतः एका सरकारी-समर्थित गुंतवणूक योजनेला प्रोत्साहन देत आहेत, जी ₹२२,००० जमा केल्यास दरमहा ₹५०,००० उत्पन्नाचे आश्वासन देते. हे व्हिडिओ खोटे आहेत असे सरकारने वारंवार स्पष्टीकरण देऊनही, अनेक नागरिक अशा घोटाळ्यांना बळी पडले आहेत.

त्याचप्रमाणे, बंगळूरमधील एका ५७ वर्षीय महिलेने, आध्यात्मिक गुरू सद्गुरू (Sadhguru) एका स्टॉक-ट्रेडिंग प्लॅटफॉर्मला प्रोत्साहन देत असल्याचे दाखवणाऱ्या फेरफार केलेल्या व्हिडिओमुळे फसल्यानंतर कथितरित्या ₹३.७५ कोटी गमावले. 'Mirrox' नावाचा वापर करून फसवणूक करणाऱ्यांनी व्हॉट्सॲप ग्रुप्सद्वारे तिच्याशी संपर्क साधला आणि व्हिडिओ कॉलवर ट्रेडिंग सत्रांमध्ये (sessions) तिला मार्गदर्शन केले. ते खरे असल्याचे मानून, तिने मोठी रक्कम हस्तांतरित केली, जी तिला कधीही परत मिळाली नाही.

अवास्तव परतावा (unrealistic returns) किंवा सहज कमाईचे आश्वासन देणाऱ्या अशा बनावट गुंतवणूक आणि नोकरीच्या जाहिराती केवळ पैसे आणि वैयक्तिक तपशील चोरण्यासाठी तयार केलेल्या आहेत, असा इशारा गृहमंत्रालयाने दिला आहे.

या वाढत्या चिंतेला तोंड देण्यासाठी, भारतीय सायबर गुन्हे समन्वय केंद्र (I4C) ने आपले जागरूकता अभियान (awareness campaigns) आणि देखरेख (monitoring) प्रयत्न वाढवले आहेत. नागरिकांना राष्ट्रीय सायबर गुन्हे तक्रार पोर्टल (National Cyber Crime Reporting Portal - www.cybercrime.gov.in) किंवा हेल्पलाइन क्रमांक १९३० द्वारे ऑनलाइन आर्थिक फसवणुकीची तक्रार करण्याचे आवाहन करण्यात आले आहे.

गृहमंत्रालयाने सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्मना सार्वजनिक व्यक्ती किंवा सरकारी अधिकाऱ्यांचे रूप धारण करणाऱ्या दिशाभूल करणाऱ्या जाहिराती आणि बनावट व्हिडिओ (doctored videos) शोधून काढण्याचा आणि काढून टाकण्याचा सल्ला दिला आहे. पुढील घटना टाळण्यासाठी सार्वजनिक सतर्कता (public vigilance) आणि त्वरित तक्रार (prompt reporting) करणे आवश्यक आहे.

सायबर दोस्त (CyberDost) सोबत माहितीपूर्ण रहा, सतर्क रहा आणि ऑनलाइन सुरक्षित रहा. फसवणुकीचे बळी ठरल्यास, त्वरित १९३० वर किंवा cybercrime.gov.in वर तक्रार करा.

YouTube - https://youtube.com/@cyberdosti4c
Instagram- https://www.instagram.com/cyberdosti4c?igsh=c2tteTd5Mjl2b2cw
Facebook- https://www.facebook.com/share/1KVuL1aJ9y/?mibextid=wwXIfr
X- https://x.com/cyberdost?s=11
Whatsapp- https://whatsapp.com/channel/0029Va3VAOY8fewrOtXqMw1V
Daily hunt - https://m.dailyhunt.in/profile/I4C_MHA