BSF मध्ये 'मेड इन इंडिया' डॉग पॉवर! रामपूर, मुधोळ हाउंड्सनी K9 दलाला दिली 'आत्मनिर्भर' दिशा

प्राचीन काळापासून, श्वानांना भारताच्या इतिहासात, संस्कृतीत आणि पौराणिक कथांमध्ये सन्मानाचे स्थान आहे. राजेशाही दरबारांपासून ते रणांगणांपर्यंत, स्वदेशी जातीचे श्वान शौर्य, निष्ठा आणि सामर्थ्याचे प्रतीक राहिले आहेत. या वारसाला पुनरुज्जीवित करत, सीमा सुरक्षा दलाने (BSF) आपल्या K9 युनिट्समध्ये भारतीय जातीच्या श्वानांचा समावेश करून एक ऐतिहासिक पाऊल उचलले आहे - हे एक महत्त्वपूर्ण यश आहे जे पंतप्रधान नरेंद्र मोदींच्या 'आत्मनिर्भर भारत' आणि 'स्थानिकांसाठी आवाज' ('Vocal for Local') च्या आवाहनाची आठवण करून देते.

या उपक्रमाची मुळे जानेवारी २०१८ मध्ये आहेत, जेव्हा पंतप्रधानांनी टेकनपूर येथील नॅशनल ट्रेनिंग सेंटर फॉर डॉग्स (NTCD) ला भेट दिली होती आणि सुरक्षा दलांमध्ये भारतीय जातीच्या श्वानांना प्रोत्साहन देण्याची गरज व्यक्त केली होती. नंतर, ३० ऑगस्ट २०२० रोजी, त्यांच्या 'मन की बात' भाषणात, त्यांनी नागरिकांना स्वदेशी जातीच्या श्वानांना दत्तक घेण्याचे आवाहन केले - या संदेशाने BSF ला निर्णायक कृती करण्यास प्रेरित केले.

या दृष्टिकोनावर कार्य करत, BSF ने दोन स्वदेशी जाती - उत्तर प्रदेशातील रामपूर हाउंड आणि कर्नाटकातील मुधोळ हाउंड - यांचा समावेश केला. चपळ, लवचिक (resilient) आणि रोग-प्रतिरोधक असलेले हे श्वान भारताच्या विविध भूभागांमध्ये अत्यंत प्रभावी सिद्ध झाले आहेत. आज, १५० हून अधिक भारतीय जातीचे श्वान देशाच्या सर्वात आव्हानात्मक सीमांवर आणि नक्षलविरोधी (anti-Naxalite) ऑपरेशन्स मध्ये अभिमानाने सेवा करत आहेत.

एककाळी रामपूरच्या नवाबांनी शिकारीसाठी पाळलेला रामपूर हाउंड, त्याच्या अतुलनीय वेगासाठी आणि तग धरून ठेवण्याच्या क्षमतेसाठी (stamina) ओळखला जातो. दख्खनच्या पठारावरील मूळचा आणि मराठा योद्ध्यांशी संबंधित मुधोळ हाउंड, मुधोळचे राजा मालोजीराव घोरपडे यांनी पुनरुज्जीवित केला आणि तो त्याच्या सतर्कतेसाठी (alertness) आणि निष्ठेसाठी प्रसिद्ध आहे.

वनइंडिया शी बोलताना, डॉ. गोपेश नाग, डीआयजी (पशुवैद्यक), BSF, म्हणाले, "प्रजननात कोणतीही समस्या आली नाही, परंतु प्रशिक्षणास मानवी सहवासाची आवश्यकता असते - त्यांना हल्ला करणे, पाठलाग करणे आणि सूंघण्याच्या (sniffing) भूमिकेसाठी तयार करण्यासाठी वेळ लागतो, साधारणपणे तीन पिढ्या लागतात. हे श्वान सडपातळ, मजबूत आणि रोग-प्रतिरोधक आहेत, तसेच त्यांची पिले देण्याची क्षमता (litter sizes) ८-१० पिल्लांसह आशादायक आहे." ते पुढे म्हणाले की, जातींना अधिक विकसित करण्यासाठी पशुसंवर्धन मंत्रालयाच्या (Ministry of Animal Husbandry) मदतीने जनुकीय नकाशे (genetic mapping) आणि गुणधर्म वाढीचे अभ्यास (trait enhancement studies) सुरू आहेत.

२०२४ मध्ये भारतीय श्वानांच्या उत्कृष्टतेला आंतरराष्ट्रीय स्तरावर ओळख मिळाली, जेव्हा BSF च्या 'रिया' नावाच्या मुधोळ हाउंडने लखनऊ येथील अखिल भारतीय पोलीस कर्तव्य संमेलनात (All India Police Duty Meet) 'बेस्ट इन ट्रॅकर ट्रेड' आणि 'बेस्ट डॉग ऑफ द मीट' हे दोन्ही पुरस्कार जिंकून इतिहास रचला - तिने ११६ परदेशी जातीच्या प्रतिस्पर्धकांना मागे टाकले.

हा प्रवास अभिमानाने सुरू आहे, कारण आगामी एकता दिवास परेडमध्ये, एकता नगर, गुजरात येथे, केवळ भारतीय जातीच्या श्वानांचे BSF पथक एका सुरात संचलन (march in unison) करेल - हे भारताच्या आत्मनिर्भर आणि आत्मविश्वासाने परिपूर्ण K9 दलाचे एक शक्तिशाली प्रतीक असेल.

या निष्ठावान रक्षकांच्या प्रत्येक पावलामध्ये आत्मनिर्भर भारताची भावना आहे - निर्भय, स्वदेशी आणि राष्ट्राच्या सेवेसाठी समर्पित.