अदानी इंटरनॅशनल स्कूलच्या विद्यार्थ्याच्या AI इनोव्हेशनला यूकेचा गोल्ड क्रेस्ट पुरस्कार

जीवन आपल्याला अनेक अडथळे देत असते, पण अनेकदा याच अडथळ्यांमध्ये संधी दडलेल्या असतात. अदिती इंटरनॅशनल स्कूलचा १७ वर्षीय विद्यार्थी आहन रितेश प्रजापती याच्या बाबतीतही असेच घडले. लहानपणापासूनच त्याला लाल-हिरवा रंगाचा अंधत्व (red-green colour blindness) होता. पण त्याने याच कमतरतेला एका मोठ्या संशोधनासाठी प्रेरणा बनवले. हे संशोधन भारतातील रंग-अंध विद्यार्थ्यांसाठी शिक्षणाचे स्वरूप बदलू शकते.

'एडिंग कलर्स' उपक्रम

चौथ्या इयत्तेत असताना, प्रॅक्टिकल आणि व्हिज्युअल विषयात अडचणी आल्यानंतर, आहनला कळले की त्याला रंग-अंधत्व आहे. तेव्हा त्याला जाणीव झाली की अनेक विद्यार्थ्यांना अशाच समस्यांना तोंड द्यावे लागते, ज्यांची त्यांना माहितीही नसते. याच विचारातून त्याने "एडिंग कलर्स" (Aiding Colours) नावाचा एक उपक्रम सुरू केला. या उपक्रमात जागरूकता, निदान आणि तंत्रज्ञान यांचा मिलाफ साधण्यात आला आहे.

आहनने ३० पेक्षा जास्त शाळांमध्ये चाचण्या घेतल्या, ज्यात त्याने जवळपास १२० रंग-अंध विद्यार्थ्यांची ओळख पटवली. त्याचे काम केवळ ओळख पटवण्यापुरते मर्यादित नव्हते. त्याने एक मशीन-लर्निंग मॉडेल तयार केले, जे पाठ्यपुस्तकातील आकृत्या आणि नकाशे अधिक स्पष्ट करू शकते, ज्यामुळे रंग-अंध असलेल्या विद्यार्थ्यांना ते समजून घेणे सोपे जाईल. या मॉडेलची अचूकता ९९.७% इतकी प्रभावी आहे.

आंतरराष्ट्रीय स्तरावर सन्मान

आहनच्या या अभूतपूर्व कार्यासाठी त्याला ब्रिटनचा प्रतिष्ठित गोल्ड क्रेस्ट अवॉर्ड (Gold Crest Award) प्रदान करण्यात आला आहे. हा पुरस्कार तरुण वैज्ञानिकांना दिला जातो, ज्यांनी विज्ञानाच्या क्षेत्रात उत्कृष्ट कार्य केले आहे. त्याच्या प्रकल्पाला आंतरराष्ट्रीय स्तरावर प्रसिद्धी मिळाली आहे. दिल्लीतील आयआयटी-दिल्ली येथे झालेल्या एआय आणि हेल्थकेअरवरील इंडो-फ्रेंच परिषदेत (Indo-French Conference on AI and Healthcare) त्याच्या प्रकल्पाचे सादरीकरण करण्यात आले. तसेच, लवकरच त्याचे संशोधन न्यूयॉर्कच्या 'इंटरनॅशनल जर्नल ऑफ हाय स्कूल रिसर्च' मध्ये प्रकाशित होणार आहे.

अदानी इंटरनॅशनल स्कूलचे योगदान

आहनने आपल्या यशाचे श्रेय अदानी इंटरनॅशनल स्कूलला दिले आहे. शाळेने त्याला या प्रकल्पासाठी खूप मदत केली. शाळेने आवश्यक व्यासपीठ, संसाधने आणि प्रोत्साहन दिले, ज्यामुळे त्याची वैयक्तिक कल्पना एका मोठ्या शालेय प्रकल्पात रूपांतरित झाली. "अदानी इंटरनॅशनल स्कूलमध्ये आल्यानंतर माझ्या शाळेने मला खूप मदत केली आणि एक चांगले व्यासपीठ दिले," असे आहन सांगतो.

अदानी इंटरनॅशनल स्कूलच्या प्रवर्तक नम्रता अदानी यांनी त्यांच्या शाळेच्या दृष्टिकोनाबद्दल सांगितले, "शिक्षण हे केवळ पुस्तकांपुरते मर्यादित नसावे. ते असे नेतृत्व तयार केले पाहिजे, जे लोकांच्या जीवनात सकारात्मक बदल घडवू शकेल."

याव्यतिरिक्त, आहनने डॉ. शिवानी भट्ट चॅरिटेबल फाउंडेशनच्या मदतीने चार जिल्ह्यांमध्ये तपासणी शिबिरे आयोजित केली. या शिबिरांमध्ये १०,००० हून अधिक विद्यार्थ्यांची तपासणी करण्यात आली, ज्यात १३१ विद्यार्थ्यांना त्यांच्या रंग-अंधत्वाबाबत पहिल्यांदाच माहिती मिळाली.

आहनने जागरूकता वाढवण्यासाठी इंग्रजी आणि गुजराती भाषेत माहितीपत्रके तयार केली. त्याने रंग-अंध विद्यार्थ्यांना मदत करण्यासाठी विशेष स्टेशनरी आणि शिक्षकांसाठी मार्गदर्शिकाही तयार केली, जेणेकरून वर्गात अधिक समज आणि संवेदनशीलता वाढेल.

आहनचे पुढील उद्दिष्ट आहे की, हा प्रकल्प गुजरात आणि संपूर्ण भारतात विस्तारणे. तसेच, शाळांमध्ये रंग-अंधत्वासाठी अनिवार्य तपासणी आणि पाठ्यपुस्तकांमध्ये सुलभ साहित्य उपलब्ध करून देण्यासाठी तो प्रयत्न करत आहे.