बाळाच्या शरीरावर 'जन्मखूण' का येते?, कारण काय, आजाराशी काही संबंध असतो का, काय सांगतात डॉक्टर?

Why do babies have birthmarks : बाळाचा जन्म हा कोणत्याही कुटुंबासाठी आनंदाचा क्षण असतो. मात्र, अनेकदा बाळ जन्मल्यानंतर त्याच्या शरीरावर काही विशिष्ट खुणा किंवा डाग दिसतात. यालाच आपण 'बर्थमार्क' किंवा 'जन्मखूण' म्हणतो.

पालकांच्या मनात या खुणांबद्दल अनेकदा कुतूहल आणि भीती असते. या खुणा का येतात? त्या भविष्यात त्रासदायक ठरू शकतात का? यावर डॉक्टर काय म्हणतात? या सर्व प्रश्नांची उत्तरे या लेखात आज जाणून घेणार आहोत.

जन्मखूण म्हणजे काय?

जन्मानंतर लगेचच किंवा काही दिवसांत बाळाच्या शरीरावर दिसणाऱ्या खुणांना जन्मखूण म्हणतात. या खुणांचा रंग हलका तपकिरी, गडद काळा, लाल, गुलाबी किंवा निळा असू शकतो. शरीराच्या कोणत्याही भागावर-चेहरा, हात, पाय किंवा पाठीवर-या खुणा दिसू शकतात. काही खुणा वयानुसार फिकट होतात, तर काही आयुष्यभर राहतात.

जन्मखूण का येतात?

अनेक समाजात असा समज आहे की, गरोदरपणात आईने काही विशिष्ट पदार्थ खाल्ल्यामुळे किंवा काही चुका केल्यामुळे बाळावर या खुणा येतात. मात्र, वैद्यकीय शास्त्रानुसार हा समज पूर्णपणे चुकीचा आहे.

नैसर्गिक प्रक्रिया : डॉक्टरांच्या मते, ८० टक्क्यांहून अधिक नवजात बालकांमध्ये कोणत्या ना कोणत्या प्रकारची जन्मखूण असते.

आनुवंशिकता : काही प्रकरणांमध्ये या खुणा आनुवंशिक असू शकतात, परंतु बहुतेक वेळा त्या आपोआप तयार होतात.

अस्पष्ट कारणे : अनेकदा या खुणा का तयार होतात, याचे कोणतेही ठोस कारण वैद्यकीयदृष्ट्या सांगता येत नाही. हे निसर्गतः घडणारे बदल आहेत.

जन्मखूणांचे मुख्य प्रकार

वैद्यकीय भाषेत जन्मखूणांचे दोन प्रमुख प्रकार पडतात:

१. रक्तवहिन्यासंबंधी जन्मखूण (Vascular Birthmarks)

जेव्हा त्वचेखालील रक्तवाहिन्यांचा (Blood Vessels) विकास नीट होत नाही किंवा त्या एका ठिकाणी जमा होतात, तेव्हा या खुणा तयार होतात.

• मॅक्युलर डाग (Macular Stains) : हे अतिशय हलके आणि लालसर असतात. कपाळ, पापण्या किंवा मानेच्या मागे हे डाग दिसतात.
• हेमॅन्गिओमा (Hemangioma): हे थोडे फुगलेले किंवा उंचवट्यासारखे दिसतात. यांचा रंग लाल किंवा निळा असू शकतो.
• पोर्ट वाइन डाग (Port Wine Stains): हे गडद लाल किंवा वाइन रंगाचे असतात. हे डाग वयानुसार मोठे आणि गडद होऊ शकतात.

२. रंगद्रव्ययुक्त जन्मखूण (Pigmented Birthmarks)

त्वचेच्या एका विशिष्ट भागात 'मेलॅनिन' (रंगद्रव्य) जास्त प्रमाणात जमा झाल्यामुळे या खुणा तयार होतात. यामुळे तो भाग आजूबाजूच्या त्वचेपेक्षा वेगळ्या रंगाचा दिसतो.

डॉक्टर काय सल्ला देतात?

बहुतेक पालकांना ही भीती असते की जन्मखूण म्हणजे एखादा आजार तर नाही ना? यावर डॉक्टरांचे मत खालीलप्रमाणे आहे:

• आरोग्यासाठी धोका नाही : बहुतेक जन्मखूण पूर्णपणे सुरक्षित असतात. त्यांचा शरीराच्या अंतर्गत कार्यावर कोणताही परिणाम होत नाही.
• स्वतःहून नाहीसे होणे: 'मॅक्युलर डाग' आणि 'हेमॅन्गिओमा' सारख्या खुणा बाळ जसे मोठे होते, तशा स्वतःहून फिकट होतात किंवा पूर्णपणे गायब होतात.
• सौंदर्य आणि आत्मविश्वास: जरी या खुणा आरोग्यासाठी घातक नसल्या, तरी चेहऱ्यावर किंवा उघड जागी मोठ्या खुणा असल्यास भविष्यात मुलाच्या आत्मविश्वासावर परिणाम होऊ शकतो. अशा वेळी तज्ज्ञांच्या सल्ल्याने उपचार घेता येतात.