महात्मा गांधींचा फोटो नोटांवर का छापला जातो, त्या मागील इतिहास माहिती आहे का, RBIचा खुलासा काय?

Why is Mahatma Gandhi's photo printed on Indian banknotes : भारतीय चलनातील नोटांवर किंवा शिक्क्यांवर महात्मा गांधी यांचा फोटो का छापला जातो. यामागील नेमका इतिहास काय आहे, तुम्ही याचा कधी विचार केला आहे का?

मुळात भारतात महान व्यक्तींची कमी तर अजिबात नाही, देशाला स्वातंत्र्य मिळवून देणो असो की विविध क्षेत्रात काम करून जगभरात ओळख निर्माण करणारे महान व्यक्तिमत्त्वांचा खजिनाच भारत आहे. मग भारतीय चलनांतील नोटांवर फक्त बापूंचा अर्थात महात्मा गांधींचाच फोटो का छापला जातो, या प्रश्नांचे उत्तर आरबीआयने दिले आहे, त्यांनी त्यामागील इतिहास सांगत संपूर्ण गोष्टींचा खुलासा केला आहे.

मिळालेल्या माहितीनुसार, भारतीय चलनी नोटांवर प्रसिद्ध व्यक्तिमत्त्वाचे चित्र लावण्यासाठी रवींद्रनाथ टागोर, मदर तेरेसा यासारख्या अनेक मोठ्या नावांचा विचार करण्यात आला होता, परंतु नंतर महात्मा गांधींच्या नावावर एकमत झाले. त्या एकमताचा परिणाम म्हणजे गांधीजींचे चित्र चलनी नोटांवर बऱ्याच काळापासून आहे. आरबीआयच्या कामकाजावर बनवलेल्या माहितीपटात याचा उल्लेख करण्यात आला आहे.

चलनी नोटांवर इतर कोणाचाही फोटो का छापला जात नाही?

रिझर्व्ह बँकेने सांगितले की, जर नोटेवर एखाद्या प्रसिद्ध व्यक्तीचा फोटो असेल तर ती नोट खरी आहे की बनावट हे ओळखणे सोपे होते कारण जर बनावट नोटांचे डिझाइन चांगले नसेल तर या चित्रांच्या मदतीने ती नोट खरी आहे की बनावट हे ओळखता येते.

भारतात, नोटांच्या डिझाइन आणि सुरक्षा सुविधांचा विचार करून, अनेक प्रसिद्ध व्यक्तींचे फोटो नोटांवर छापता आले असते. यासाठी, रवींद्रनाथ टागोर, मदर तेरेसा आणि अबुल कलाम आझाद यांच्यासह अनेक प्रसिद्ध व्यक्तींची नावे विचारात घेण्यात आली होती, परंतु शेवटी महात्मा गांधींचा निर्णय घेण्यात आला."

ब्रिटिश काळात नोटा कशा होत्या?

स्वातंत्र्यापूर्वी, म्हणजेच ब्रिटिश काळात, भारतीय चलनांमध्ये वसाहतवाद आणि त्याच्याशी संबंधित ऐतिहासिक आणि राजकीय संदर्भ प्रतिबिंबित होत होते. त्यात वनस्पती आणि प्राण्यांचे (वाघ, हरण) चित्र होते. रुपयावरील 'सजवलेले हत्ती' आणि राजाच्या अलंकृत चित्रांद्वारे ब्रिटिश साम्राज्याची भव्यता दर्शविली जात होती.

आरबीआयच्या मते, परंतु जेव्हा भारत स्वतंत्र झाला तेव्हा रुपयावर छापलेले फोटो देखील हळूहळू बदलू लागले. सुरुवातीला, अशोक स्तंभावरील सिंहाचे चित्र, प्रसिद्ध ठिकाणे इत्यादी रूपयावर वापरले जात होते. हळूहळू, भारताच्या विकास आणि प्रगतीसह, रुपया या चित्रांद्वारे विकासाची कहाणी सांगू लागला. जेव्हा देश विज्ञानाच्या क्षेत्रात प्रगती करत होता, तेव्हा देशातील हरित क्रांतीची कामगिरी दर्शविण्यासाठी नोटांवर आर्यभट्ट आणि शेती करणाऱ्या शेतकऱ्यांचे चित्र सुंदरपणे कोरले जात होते.

गांधींचा फोटो पहिल्यांदाच नोटांवर कधी छापला जाऊ लागला?

भारतीय रिझर्व्ह बँकेच्या वेबसाइटनुसार, 2 ऑक्टोबर 1969 रोजी महात्मा गांधींच्या जयंतीच्या 100 व्या वर्धापन दिनानिमित्त प्रथमच 100 रुपयांची स्मारक नोट जारी करण्यात आली. त्यावर सेवाग्राम आश्रमासह त्यांचे चित्र होते.

1987 पासून, त्यांचे चित्र नियमितपणे रुपयावर दिसत आहे. त्याच वर्षी ऑक्टोबरमध्ये, गांधींच्या चित्रासह 500 रुपयांच्या नोटा जारी करण्यात आल्या. 1996 मध्ये, नवीन सुरक्षा वैशिष्ट्यांसह महात्मा गांधींच्या नोटांची मालिका सुरू करण्यात आली.